Niels Bohr-người khởi đầu chuỗi phản ứng về phân hạch urani
Phương trình Dirac – phương trình đẹp nhất
Rutherford, Bohr và chiếc phong vũ biểu
Ngài Emest Rutherford, chủ tịch Viện Hàn lâm Hoàng gia Anh, giải thưởng Nobel về vật lý có kể lại câu chuyện sau:
"Không lâu về trước tôi có nhận được một cú phôn của một đồng nghiệp. Ông ta đang định cho một sinh viên điểm zêrô về câu trả lời của anh ta cho một câu hỏi về vật lý, nhưng anh sinh viên này không chịu, đòi phải được điểm giỏi. Cả thầy và trò đều nhất trí nhờ một trọng tài công minh, và tôi đã được lựa chọn.
Câu hỏi thi như sau: “Hãy cho biết làm thế nào xác định được độ cao của một toà nhà cao tầng nhờ một cái phong vũ biểu (áp kế)?”. Anh sinh viên kia đã trả lời: “Mang chiếc phong vũ biểu lên nóc nhà, buộc nó vào một chiếc dây dài, rồi thả nó dần dần cho tới khi chạm vào mặt đất, rồi lại kéo lên. Sau đó đo chiều dài sợi dây. Chiều dài của sợi dây chính là độ cao của toà nhà”.
Của đáng tội, anh sinh viên này đáng được điểm tối đa vì đã thực sự trả lời được câu hỏi một cách đầy đủ và đúng! Nhưng nếu cho anh ta điểm tối đa, tức cũng có nghĩa là đã xác nhận kiến thức hoàn hảo của anh ta về vật lý, mà câu trả lời này lại không khẳng định điều đó.
Tôi bèn đề nghị anh ta dự một cuộc thi khác. Tôi cho anh ta 6 phút để chuẩn bị trả lời vẫn câu hỏi trước, với lời cảnh báo rằng câu trả lời phải thể hiện được một sự hiểu biết nhất định về vật lý. Hết 5 phút anh ta vẫn chẳng viết được điều gì trên giấy. Tôi bèn hỏi anh ta có định đầu hàng hay không thì anh ta trả lời có rất nhiều phương án trả lời cho câu hỏi này, chỉ có điều đang phải lựa chon câu trả lời nào là hay nhất mà thôi. Tôi xin lỗi vì đã cắt ngang dòng suy nghĩ của anh ta và đề nghị anh ta cứ tiếp tục suy nghĩ.
Trò chơi của Lev D. Landau
TRÒ CHƠI CỦA LANDAU
Nhà vật lý Nga nổi tiếng, giải thưởng Nobel về vật lý, viện sĩ Lev D. Landau trong thời gian đi xe hơi thường đề nghị những người cùng đi tham gia trò chơi nhanh do ông nghĩ ra. Đây là trò chơi với số đăng ký của các xe ôtô mà họ gặp trên đường. Vào thời đó, số đăng ký xe chỉ gồm hai số, mỗi số lại có hai chữ số. Trò chơi yêu cầu dùng các phép tính số học và các hàm sơ cấp để tạo ra một đăng thức giữa cặp chữ số thứ nhất và cặp chữ số thứ hai, mà không được hoán vị các chữ số giữa hai cặp, hoặc không được dùng một chữ số hai lần.
Ví dụ, đối với số đăng ký 24 - 31, ta có thể đưa ra một phương án như sau: 2.4 = 3+1. Đối với số đăng ký 25 - 31, việc tìm ra đẳng thức mà trò chơi yêu cầu, hơi phức tạp hơn một chút do phải dùng tới các số âm: 2 - 5 = - (3.1). Không hiếm trường hợp người chơi phải dùng tới cả hàm logarit! Ví dụ, đối với số đăng ký 32 - 22, ta có đẳng thức sau: 3-2 = log2 2, còn đối với số 75 - 33 thì đẳng thức cần tim phức tạp hơn:
Những người chơi đôi khi cũng gặp những ví dụ rất khó. Giáo sư Kaganov, một học trò của Landau, có kể lại rằng bản thân Landau cũng gặp trường hợp mà chính ông cũng phải bó tay, đó là số đăng ký 75 - 65. (Tất nhiên, không nên nghĩ rằng Landau đã mất nhiều thì giờ và suy nghĩ thật nghiêm túc về bài toán này). Chúng tôi xin mách cho bạn: ví dụ trên có thể giải được bằng cách dùng giai thừa! Chắc bạn đã biết, giai thừa của một số tự nhiên n bằng tích tất cả các số tự nhiên liên tiếp bắt đầu từ 1 đến n: n!= 1.2.3...n. Giai thừa của 0 được định nghĩa bằng 1: 0!=1. Đắng thức này đôi khi cũng rất hữu ich trong trò chơi Landau. Ví dụ, đối với số đăng ký 49 - 02, ta có thể tim được đẳng thức sau:
Và đây là những ví dụ rất khó: 59 - 58; 47 - 97: 47 - 73 và 27 37. Các bạn hãy thử sức mình với những cặp số đó xem sao. Còn nếu bạn muốn tổ chức trò chơi này với các bạn khác, thì bạn có thể dùng các số điện thoại (chỉ dùng hai cặp số cuối cùng trong sổ danh ba hoặc số sêri trên các tờ giấy bạc để làm các con số ngẫu nhiên.
PAUL DIRAC - Phản hạt (phản electron hay positron) và bài toán 3 người câu cá
Paul Dirac là nhà vật lí lý thuyết nổi tiếng người Anh, giải thưởng Nobel về vật lí năm mới 31 tuổi. Ông cũng là một trong số những người sáng lập môn cơ học lượng tử, một lí thuyết cùng với thuyết tương đối hẹp và thuyết tương đối rộng của Einstein tạo nên ba trụ cột của lâu đài vật lí hiện đại. Trong số những thành tựu vĩ đại của ông, có lẽ ấn tượng nhất là tiên đoán sự tồn tại của các phản hạt, mà cụ thể là phản electron hay positron. Trước hết, chúng ta hãy nói qua về con đường dẫn Dirac tới tiên đoán này.
Hồi đó Dirac đã lập được phương trình mô tả hành trạng của electron, trong đó có tính đến các hiệu ứng của thuyết tương đối. Phương trình này đã giải thích được một cách tuyệt vời một loạt các sự kiện thực nghiệm, nhưng ông phát hiện thấy có một điều hơi "lạ", đó là một phần các nghiệm của phương trình đó lại ứng với các giá trị năng lượng âm. Phải làm gì với các nghiệm này đây? Vứt bỏ chúng hay cố gắng làm sáng tỏ ý nghĩa vật lí còn ẩn giấu trong đó? Đối với Dirac câu trả lời đã là rõ ràng. Chúng tôi xin trích ra đây lời phát biểu của ông trong một bài giảng thực ra là để kỉ niệm Einstein cùng với thuyết tương đối, nhưng cũng rất thích hợp cho chính Dirac: "Bất kì ai hiểu sự hài hoà sâu xa liên hệ những hiện tượng tự nhiên và những nguyên lí toán học tổng quát đều phải cảm thấy rằng nếu một lí thuyết đẹp đẽ và tao nhã như lí thuyết của Einstein thì về căn bản nó nhất thiết phải là đúng đắn". Và quả thật ông đã đưa ra một giả thuyết độc đáo và táo bạo cho rằng các nghiệm tưởng như không có ý nghĩa vật lí trong phương trình của ông thực ra là những nghiệm mô tả một hạt sơ cấp mà hồi đó còn chưa ai biết. Hạt này hầu như giống hệt electron nhưng điện tích của nó có dấu ngược lại (tức là bằng +e). Đó chính là tiên đoán hạt positron mà ta nói ở trên. Và chỉ trong năm tiếp sau (1932) hạt này đã được phát hiện thấy trong tia vũ trụ.





