Showing posts with label Giai thoại về các nhà vật lý. Show all posts
Showing posts with label Giai thoại về các nhà vật lý. Show all posts
Ernest Rutherford và Phản ứng hạt nhân đầu tiên vào năm 1919

Ernest Rutherford và Phản ứng hạt nhân đầu tiên vào năm 1919

Năm 2019 là kỷ niệm 100 năm thí nghiệm phản ứng hạt nhân đầu tiên được Ernest Rutherford thực hiện vào năm 1919, và cũng là kỷ niệm 110 năm thí nghiệm chiếu xạ lá vàng dẫn tới việc thiết lập mô hình hành tinh nguyên tử của ông.
 
Phản ứng hạt nhân đầu tiên do Rutherford thực hiện vào năm 1919.

Ernest Rutherford là nhà vật lí người New Zeeland. Ông được coi là một trong những nhà khoa học lừng lẫy nhất mọi thời đại. Đóng góp của ông trong lĩnh vực nguyên tử được ví như là đóng góp của Darwin trong lịch sử tiến hóa, Newton trong cơ học, và Einstein trong thuyết tương đối tổng quát.

Ông đưọc coi là cha đẻ của vật lý hạt nhân. Ông hoàn toàn thay đổi sự hiểu biết của chúng ta về thiên nhiên qua ba khám phá quan trọng: 1) ông giải thích vấn đề phóng xạ là sự phát xạ tự nhiên của các nguyên tử (chứ không phải là nguyên tử luôn ổn định như đã được giả định kể từ thời Hy Lạp cổ đại), 2) ông đã xác định cấu trúc của nguyên tử, đặt cơ sở cho thuyết hiện đại về cấu tạo nguyên tử, 3) ông là nhà giả kim thành công đầu tiên trên thế giới khi chuyển đổi nitơ thành oxy, hay nói cách khác là ông là người đầu tiên đã phân tách nguyên tử. 

Khởi đầu của lĩnh vực vật lý hạt nhân (từ những năm cuối thế kỷ 19)
Cho đến tận cuối thế kỷ 19, nguyên tử được coi là một quả cầu rắn không thể phân chia được. Từ “nguyên tử” (tiếng anh “atom”) có nguồn gốc từ tiếng Hy lạp (atomos (ἄτομος)), có nghĩa là ‘không-thể-cắt’ được, khái niệm của các nhà triết học cổ đại Leucippus và Democritus từ những năm 460 - 370 trước Công Nguyên.

Sự khởi đầu của lĩnh vực vật lý hạt nhân đã được đánh dấu bằng việc khám phá ra một dạng bức xạ mới từ muối urani của Henri Becquerel (nhà khoa học Pháp) năm 1896, mà ông gọi là tia urani. Ông cũng khám phá ra rằng bức xạ urani bao gồm các tia được hấp thụ không đồng đều. Marie Curie đã đặt tên “phóng xạ” (radioactivity) để diễn tả hiện tượng phát xạ tự phát. Năm 1898 Piere Curie và Marie Curie đã phát hiện hai nguyên tố phóng xạ mới được gọi là poloni và radi (Becquerel cùng với Marie Curie và Pierre Curie đạt giải Nobel Vật lý năm 1903). Cũng trong năm này, trong thời gian làm việc tại phòng thí nghiệm Cavendish của trường Đại học Cambridge, Ernest Rutherford đã thông báo về sự tồn tại của hai tia phóng xạ trong bức xạ urani và chỉ ra một số tính chất của chúng. Ông đặt tên cho tia dễ dàng bị chặn lại hơn (hay là khó có khả năng đâm xuyên) là tia alpha còn tia dễ đâm xuyên hơn là tia beta, theo tên hai kí tự đầu tiên của bảng chữ cái Hi Lạp. (Tia alpha hay hạt alpha là hạt nhân nguyên tử heli phát xạ từ hạt nhân nặng để đạt trạng thái cân bằng. Tia beta hay hạt beta là các hạt điện tử (điện tích âm (electron) hoặc dương (positron) có năng lượng cao phát xạ trong quá trình phân rã hạt nơtron thành hạt prôton hoặc ngược lại của các hạt nhân các đồng vị không ổn định.) Rutherford cũng chứng minh rằng phóng xạ là một hiện tượng phân rã tự phát của hạt nhân. Năm 1900 Paul Villard (nhà khoa học Pháp) đã phát hiện thêm 1 dạng bức xạ mới. Năm 1903 Ernest Rutherford đặt tên cho nó là tia gamma. (Tia gamma hoặc bức xạ gamma là một bức xạ điện từ có tần số cực cao phát ra, chẳng hạn trong quá trình hạt nhân chuyển từ trạng thái có năng lượng cao xuống năng lượng thấp.)

Năm 1902-1903 ông cùng với Frederick Soddy (nhà hóa học người Anh đạt giải Nobel Hóa học năm 1921) đã đưa ra „thuyết phân rã” về phóng xạ, xem xét hiện tượng phóng xạ như quá trình nguyên tử chứ kg phải là quá trình phân tử. Lý thuyết được minh chứng bởi rất nhiều bằng chứng thực nghiệm, một số chất phóng xạ mới đã được phát hiện và vị trí của chúng trong hàng loạt các chuyển đổi đã được xác định.

Năm 1908, Rutherford được tặng giải thưởng Nobel hóa học “cho các công trình nghiên cứu về sự phân rã của các nguyên tố và hóa học của các chất phóng xạ”. Cũng trong năm này, ông đã chứng minh một cách thuyết phục điều mà ông đã nghi ngờ từ lâu: tia alpha hay hạt alpha chính là nguyên tử heli đã bị tước đi các điện tử của nó (tức là hạt nhân heli bao gồm hai prôton và hai nơtron (He(2+)).

Thí nghiệm chiếu xạ lá vàng Rutherford hay thí nghiệm Geiger-Marsden (năm 1909)
Năm 1909, dưới sự chỉ đạo của Ernest Rutherford, tại phòng thí nghiệm vật lý của Đại học Manchester, Hans Geiger (phụ tá của Rutherford, được biết đến nhiều nhất với tư cách là người đồng phát minh ra bộ đếm Geiger) và Ernest Marsden (sinh viên) thực hiện thí nghiệm chiếu dòng hạt alpha vào các lá vàng mỏng và đo số hạt alpha truyền qua và tán xạ. Kết quả đáng chú ý nhất xảy ra với lá vàng dày 60 nanomét (tức là bề dày khoảng 200 nguyên tử vàng): hầu hết các hạt alpha đi qua lá vàng mà không bị lệch hướng, một số hạt bị lệch hướng, và cứ khoảng chừng 8000 hạt thì có một hạt bị tán xạ ngược lại với góc tán xạ lớn hơn 90 độ. Rutherford đã mô tả lại kết quả này một cách đầy hình tượng: “Đó là sự kiện đáng chú ý nhất trong cuộc đời tôi. Điều này giống như khi bạn bắn một phát súng đại bác vào một mảnh giấy và viên đạn bay ngược trở lại trúng vào bạn”.

Kết quả này đã lật đổ giả thuyết trước đó về nguyên tử, mô hình "bánh pudding mận" của Joseph John Thomson (đạt giải Nobel Vật lý năm 1906). Nếu cấu trúc nguyên tử giống như bánh pudding mận, khi mà điện tích âm và điện tích dương trộn lẫn với nhau, giống như quả mận được trộn lẫn trong bánh, nó sẽ trung hòa điện tích và gần như không có lực tĩnh điện giữa nguyên tử và các hạt alpha, thì các hạt alpha sẽ đi xuyên qua lá vàng. Rutherford suy luận rằng sự phản xạ của hạt alpha đã cho minh chứng nguyên tử có một lõi nhỏ giống như là những lá chắn cứng đối với các hạt alpha. Hạt alpha có tốc độ rất lớn, khoảng 10.000 km/s. Để đẩy bật ngược được nó, thì phải có một lực đẩy tĩnh điện rất mạnh từ các điện tích dương của nguyên tử trong lá vàng. Điều đó chỉ có thể xảy ra khi mà toàn bộ điện tích dương tập hợp lại trong một thể tích rất nhỏ. Năm 1911, Rutherford đã giải thích kết quả thí nghiệm dựa trên giả thiết rằng 1) phần mang điện tích dương rất nhỏ (về thể tích) và phân bố rất thưa thớt vì thế phần lớn các hạt alpha đi qua lá kim loại dễ dàng, 2) phần mang các hạt điện tích dương này phải có lượng điện tích rất lớn nên đã đẩy những hạt alpha đi gần nó đi lệch khỏi hướng hoặc ngược hướng ban đầu. Ông gọi đó là hạt nhân. Từ kết quả này, Rutherford đã đề xuất “mẫu hành tinh nguyên tử”: nguyên tử có cấu tạo rỗng chứa một hạt nhân nhỏ bé mang điện tích dương trong lõi với các điện tử chuyển động xung quanh nó trên những quỹ đạo khác nhau, giống như các hành tinh quay xung quanh mặt trời. Ông đã tìm thấy rằng xác xuất tán xạ hạt alpha tuân theo phương trình (1/(sin(theta/2)^4)) một cách chính xác. Từ đó ông tính được kích thước hạt nhân cỡ femtomét (10^(-15) m), tức là khoảng 100 nghìn lần nhỏ hơn so với kích thước nguyên tử cỡ Ångström (10^(-10) m). Tuy thể tích hạt nhân rất nhỏ, nhưng phần lớn khối lượng nguyên tử lại tập trung ở trong hạt nhân.

Kết quả tán xạ ngược ngày nay được ứng dụng phổ biến trong nguyên cứu vật liệu, gọi là phương pháp tán xạ ngược Rutherford (Rutherford backscattering), ví dụ như là để xác định thành phần hóa học các nguyên tố chứa trong các màng mỏng cũng như xác định độ dày của màng. Phương pháp này cũng đã được sử dụng để phân tích mẫu đất đá thu được từ bề mặt mặt trăng từ cuộc thám hiểm (Surveyor V) năm 1967. 
Chiếc bánh kem (với chiều dài và chiều rộng mỗi chiều hơn 1m) với hình ảnh Rutherford để chiêu đãi các đại biểu trong hội nghị quốc tế lần thứ 19 về phân tích chùm ion được tổ chức tại Cambridge năm 2009, nhân dịp kỷ niệm 100 năm cuộc thí nghiệm chiếu xạ lá vàng Rutherford.
Niels Bohr-người khởi đầu chuỗi phản ứng về phân hạch urani

Niels Bohr-người khởi đầu chuỗi phản ứng về phân hạch urani

Niels Henrik David Bohr là nhà vật lý người Đan Mạch nhận giải Nobel vật lý năm 1922 cho "thành tựu nghiên cứu về cấu trúc nguyên tử". Mô hình Bohr là mô hình nguyên tử mà chúng ta sử dụng trong giảng dạy môn vật lý cho tới nay. Bài viết này lược trích vai trò của ông liên quan tới phản ứng phân hạch urani, dẫn tới dự án Manhattan về chế tạo vũ khí hạt nhân.

Niels Henrik David Bohr (7/10/1885 – 18/11/1962)

Niels Bohr mang thông tin phân hạch urani đến Mỹ
Ngày 6 tháng 1 năm 1939 hai nhà hóa học Otto Hahn (a) và Fritz Strassmann tại Berlin lần đầu tiên đã công bố xác nhận nguyên tố bari (Ba) là sản phẩm của bắn phá hạt nhân nguyên tử urani (U) bằng nơtron, là bằng chứng hóa học xác nhận rằng nguyên tử urani bị phân tách (phân hạch) thành các nguyên tố nhẹ có điện tích và khối lượng chỉ khoảng một nửa của urani. Ngày 10 tháng 2 năm 1939, hai nhà vật lý Lise Meitner và Otto Frisch (cháu của Meitner) đã công bố lý giải vật lý thành công đầu tiên về hiện tượng phân hạch hạt nhân urani cùng với ước tính lượng năng lượng khổng lồ được giải phóng trong quá trình này là khoảng 200 megaelectron volts (200MeV).

Niels Bohr rời Copenhagen vào ngày 7 tháng 1 năm 1939 tới Mỹ để tiến hành loạt bài giảng tại Đại học Princeton. Trước khi Bohr rời khỏi ga xe lửa, Frisch đưa cho Bohr bản nháp của bài báo phân hạch hạt nhân. Trên tàu thủy Drottningholm đến Mỹ, Bohr đã thảo luận với Léon Rosenfeld (b) về lý giải về phân hạch hạt nhân của Meitner và Frisch, cũng như việc Hahn và Strassmann đã xác định được bari là sản phẩm phân hạch của urani. Trong vài ngày, Bohr đã phát triển một lý giải đầy đủ hơn về hiện tượng này. Rosenfeld sau đó đã nhớ lại: "Khi chúng tôi gặp nhau trên tàu Bohr đã nói: Tôi có trong tay bản thảo bài bo của Frisch do Frish đưa liên quan đến một khám phá mới rất quan trọng mà tôi vẫn chưa hiểu hết. Chúng ta phải xem xét nó!”. Bohr chấp nhận ngay kết luận về phân hạch vì đó là kết quả khẳng định được trực tiếp từ các thí nghiệm. Nhưng Bohr vẫn không hiểu tại sao hạt nhân bị phân tách ra. Sau chuyến đi kéo dài khoảng sáu ngày, Bohr đã tìm ra được lý giải. Và hóa ra nó cực kỳ đơn giản!”.
Ngày 16 tháng 1 năm 1939, tàu Drottningholm cập bến New York. Khi tới đại học Princeton, Bohr trao đổi với Albert Einstein (c) và John Wheeler (d). Nhưng Bohr quên dặn Rosenfeld giữ bí mật nên Rosenfeld ngay lập tức nói với mọi người về tin tức phát hiện phân hạch tại câu lạc bộ tạp chí và do đó từ Princeton, tin tức được truyền miệng đến nhiều nhà vật lý gần đó bao gồm cả Enrico Fermi (e) tại đại học Columbia. Fermi và các cộng sự ngay lập tức bắt đầu thực việc tìm các xung ion hóa nặng mà có thể nhận được từ quá trình phân hạch cũng như giải phóng năng lượng. Nhưng rồi Fermi rời Columbia để tham dự hội nghị tại Washington. Hội nghị này là "hội nghị Washington lần thứ 5 về vật lý lý thuyết", do Đại học George Washington và Viện Carnegie ở Washington đồng tài trợ và do George Gamow (f) và Edward Teller (g) tổ chức.

Bohr cũng được mời tham dự hội nghị này. Đêm trước hội nghị (25 tháng 1 năm 1939), Gamow gọi điện cho Teller và nói:  "Bohr đúng là điên rồ! Bohr nói rằng hạt nhân uranium bị phân tách!”.
Sáng ngày 26 tháng 1 năm 1939, thay vì phiên thảo luận về vật lý nhiệt độ thấp như trong kế hoạch, Bohr đã thuyết trình về phân hạch hạt nhân. Bohr và Fermi gọi urani là "Kẻ bị chia tách”. Vào đêm 28 tháng 1 năm 1939, thí nghiệm phân hạch đã được lặp lại thành công tại Viện Carnegie ở Washington, sử dụng nơtron phát ra từ liti (Li) khi bị bắn phá bởi deuteri (D) với năng lượng 1 MeV. Fermi, Bohr và khách hội nghị đã tận mắt quan sát một xung rất lớn trên máy hiện sóng từ các sản phẩm phân hạch. Sau này Teller hồi tưởng lại: "Thật không thể nào tin được: thí nghiệm này là một trong những thí nghiệm dễ thực hiện nhất. Thế mà phải mất ngần ấy năm để hiểu được chuyện gì đang thực sự xảy ra!”
Trong phòng 209 của tòa nhà ở góc đường số 19 và đường G tại Đại học George Washington có treo một tấm bảng đồng khắc dòng chữ: „Trong phòng này, vào ngày 26 tháng 1 năm 1939, Niels Bohr lần đầu tiên đã thông báo công khai về sự phân hạch urani thành bari cùng với lượng năng lượng giải phóng khoảng hai triệu Mega vôn từ một phân hạch”. Năm 2002, một tấm bảng bằng đồng mới đã được gắn ở cửa vào tòa nhà Hóa học và Vật lý trong khuôn viên đại học George Washington mô tả về thông báo về thời đại nguyên tử-sự kiện diễn ra vào ngày 26 tháng 1 năm 1939.
Bảng đồng kỷ niệm "Thông báo về thời đại nguyên tử” về sự kiện diễn ra vào ngày 26 tháng 1 năm 1939, gắn ở cửa vào tòa nhà Hóa học và Vật lý trong khuôn viên đại học George Washington.

Chuỗi phản ứng về phản ứng phân hạch urani
Trước khi cuộc họp ở Washington kết thúc, một số phòng thí nghiệm ở Mỹ đã xác nhận phân hạch thực nghiệm: tại Viện Carnegie ở Washington (vào ngày 28 tháng 1, gửi bài đăng ngày 4 tháng 2), tại Đại học John Hopkins (vào ngày 28 tháng 1, gửi bài đăng ngày 3 tháng 2), tại Đại học California (hai nhóm, gửi đăng vào ngày 31 tháng 1 và ngày 3 tháng 2). Bốn bài báo đầu tiên về thí nghiệm phân hạch cùng xuất bản trong cùng một số của Tạp chí Vật Lý (Physical Review, số 4 tập 55) ra ngày 15 tháng 2 năm 1939. Trong số tiếp theo (Physical Review, số 5 tập 55) xuất bản ngày 1 tháng 3 có thêm 2 bài đăng từ Đại học California, 1 bài từ viện Carnegie ở Washington và 1 bài từ đại học Colombia.

Nhóm Fermi tại Đại học Columbia là nhóm đầu tiên thực hiện phản ứng phân hạch tại nước Mỹ vào ngày 25 tháng 1 năm 1939, sử dụng máy gia tốc cyclotron 75 tấn nằm trong hầm đá bên dưới tòa nhà Vật lý, và thu được sự phân tách cực mạnh của urani và các bức ảnh thu được cho thấy rằng các đỉnh phóng điện cao tới hai trăm triệu volt. Nhưng bài báo của họ lại không phải là bài báo đầu tiên, mà xuất bản chậm hơn 2 tuần, vì họ chỉ gửi đăng vào ngày 16 tháng 2, nên bài báo của họ chỉ xuất bản vào ngày 1 tháng 3 năm 1939.

Tại Paris, vào ngày 16 tháng 1 năm 1939 Frédéric Joliot-Curie (h) đã biết được kết quả của Hahn và Strassmann về bari là sản phẩm phân hạch của urani. Vào ngày 26 tháng 1, ông đã thu được các mảnh phân hạch và ông công bố kết quả trên Comptes Rendus vào ngày 30 tháng 1 năm. Ông không biết về các bài báo của Meitner và Frisch cũng như các thí nghiệm của Frisch tại Copenhagen.
Bohr, với mục đích nhấn mạnh tầm quan trọng của khám phá của Meitner và Frisch cũng như các thí nghiệm của Frisch, đã gửi bài báo ngắn cho tạp chí Thiên nhiên (gửi ngày 20 tháng 1, tức là 4 ngày sau khi đến Mỹ, xuất bản ngày 25 tháng 2 năm 1939) và cho Tạp chí Vật lý (Physical Review, gửi ngày 7 tháng 2, đăng ngày 15 tháng 2 năm 1939. Cho đến cuối năm 1939, đã xuất hiện khoảng 100 bài báo về chủ đề phân hạnh urani.
Phương trình Dirac – phương trình đẹp nhất

Phương trình Dirac – phương trình đẹp nhất

Các qui luật chi phối Vũ trụ và mọi thứ trong đó có thể diễn giải bằng các phương trình toán học. Không phải ai cũng có thể hiểu ý nghĩa chúng, vì phần lớn chúng phức tạp đến mức khó có thể truyền đạt được bằng ngôn ngữ thông thường. Tuy nhiên điều đó không cản trở công chúng khi đánh giá vẻ đẹp của các phương trình. Năm 2016, trong một cuộc bình chọn của các nhà toán học và vật lý học do BBC-Earth của Anh tổ chức, phương trình Dirac đã được chọn là phương trình đẹp nhất. Bài viết này lược trích các thông tin về phương trình của ông.
Phương trình Dirac khắc trên bia đá tưởng niệm Dirac tại tu viện Westminster Abbey (London), có khắc họa tên tuổi (P.A.M. Dirac), năm sinh và năm mất của Dirac (1902, 1984). OM là viết tắt của the Order of Merit, là huân chương trao tặng cho những nhân vật có những đóng góp vượt bậc. (Ảnh: Internet.)

Trong cuộc bình chọn của các nhà toán học và vật lý học do BBC-Earth của Anh tổ chức năm 2016, phương trình Dirac đã được chọn là phương trình đẹp nhất, với số phiếu bình chọn chiếm 38% trong danh sách 12 phương trình được đưa ra. (Thông tin tham khảo: số Pi nhận được 13% số phiếu bình chọn). Trong nhiều cuộc bình chọn khác, phương trình Dirac luôn có mặt trong danh sách các phường trình đẹp.

Phương trình Dirac là một phương trình kết hợp hai trong số những ý tưởng quan trọng nhất trong khoa học: cơ học lượng tử (mô tả hành vi của các vật thể rất nhỏ (thế giới vi mô) và thuyết tương đối hẹp của Einstein mô tả hành vi của các vật thể chuyển động nhanh.

Sau khi hoàn thành bằng tiến sĩ vào tháng 6 năm 1926 và tiếp tục làm việc tại trường St. Jone ở Cambridge (Anh), nhà vật lý trẻ Paul Dirac (a) quyết tâm tìm ra một phương trình lượng tử tương đối tính thích hợp cho các điện tử. Điều hết sức ngạc nhiên là cách tiếp cận vấn đề của Dirac chỉ là dự đoán. Do làm việc một cách có phương pháp và hệ thống, thử từ phương trình này đến phương trình khác, loại trừ từng sai sót hay từng vấn đề không hợp lý, với trí thông minh vượt trội, đến cuối tháng 11 năm 1927 ông đã tìm ra được giải pháp.

Ngày 1 tháng 2 năm 1928, một trong những bài báo khoa học quan trọng nhất của thế kỷ 20 với tiêu đề rất đơn giản là "Lý thuyết lượng tử của điện tử" của Dirac đã xuất hiện trong Kỷ yếu của Hội Hoàng gia Anh (Proceedings of the Royal Society). Đó thực sự là một ca khúc khải hoàn của vật lý lý thuyết.

Phương trình của ông mô tả hành vi của các hạt điện tử với spin bán nguyên (½) khi chúng chuyển động với vận tốc rất nhanh gần với tốc độ ánh sáng. Nó nhất quán đồng thời các nguyên lý của cơ học lượng tử và thuyết tương đối hẹp, cũng như giải thích được các tính chất đã biết của điện tử. Nó cũng góp phần giải thích nguồn gốc của spin lượng tử là một hiện tượng tương đối tính. (Spin là sự quay quanh của hạt, giống như Trái Đất quanh quanh trục của nó.) Phương trình cũng dẫn đến sự miêu tả cấu trúc tinh tế trong dải phổ hiđrô.

Phương trình Dirac có bốn giải pháp, trong đó hai giải pháp tương ứng với điện tử có năng lượng dương và hai giải pháp với năng lượng âm. Lúc đó Dirac cũng chưa dự đoán rõ ràng sự tồn tại của một hạt mới, vì bản thân ông cũng bối rối với lời giải năng lượng âm dù là nó hoàn toàn là giải pháp đúng đắn cũng như lời giải năng lượng dương của phương trình.
Phương trình Dirac, dạng gốc và dạng được biết đến rộng rãi.

Phải mất vài năm Dirac mới hiểu được ý nghĩa thực sự của hai lời giải tương ứng với năng lượng âm. Ông coi là không gian có thể như là một "biển" của các trạng thái năng lượng âm đã được lấp đầy, để ngăn chặn các điện tử nhảy giữa những trạng thái có năng lượng dương (điện tích âm) và âm (điện tích dương). Mới đầu Dirac nghĩ là các hạt điện tử tích điện dương này có thể là các prôton (hạt điện tích dương trong hạt nhân nguyên tử). Nhưng ông sớm nhận ra rằng điều này có nghĩa là các prôton phải có cùng khối lượng như khối lượng của điện tử, trong khi thực tế prôton nặng hơn điện tử khoảng 2000 lần (chính xác hơn là khoảng 1840 lần). Cuối cùng Dirac nhận ra rằng hai nghiệm ‘kỳ quặc’ của phương trình là lý giải cho một loại hạt hoàn toàn mới: nó hoàn toàn giống với các điện tử, có cùng khối lượng, có cùng giá trị điện tích, chỉ là với dấu ngược lại; điện tử có điện tích âm trong khi hạt mới có điện tích dương. Trong bài báo xuất bản năm 1931, ông đưa ra tiên đoán sự tồn tại của hạt mới mà ông gọi nó là "phản điện tử” (anti-electron), và cũng đề xuất là khi hạt gặp phản hạt của nó, chúng nó sẽ hủy diệt lẫn nhau.
Rutherford, Bohr và chiếc phong vũ biểu

Rutherford, Bohr và chiếc phong vũ biểu

Ngài Emest Rutherford, chủ tịch Viện Hàn lâm Hoàng gia Anh, giải thưởng Nobel về vật lý có kể lại câu chuyện sau:

"Không lâu về trước tôi có nhận được một cú phôn của một đồng nghiệp. Ông ta đang định cho một sinh viên điểm zêrô về câu trả lời của anh ta cho một câu hỏi về vật lý, nhưng anh sinh viên này không chịu, đòi phải được điểm giỏi. Cả thầy và trò đều nhất trí nhờ một trọng tài công minh, và tôi đã được lựa chọn.

Câu hỏi thi như sau: “Hãy cho biết làm thế nào xác định được độ cao của một toà nhà cao tầng nhờ một cái phong vũ biểu (áp kế)?”. Anh sinh viên kia đã trả lời: “Mang chiếc phong vũ biểu lên nóc nhà, buộc nó vào một chiếc dây dài, rồi thả nó dần dần cho tới khi chạm vào mặt đất, rồi lại kéo lên. Sau đó đo chiều dài sợi dây. Chiều dài của sợi dây chính là độ cao của toà nhà”.

Của đáng tội, anh sinh viên này đáng được điểm tối đa vì đã thực sự trả lời được câu hỏi một cách đầy đủ và đúng! Nhưng nếu cho anh ta điểm tối đa, tức cũng có nghĩa là đã xác nhận kiến thức hoàn hảo của anh ta về vật lý, mà câu trả lời này lại không khẳng định điều đó.

Tôi bèn đề nghị anh ta dự một cuộc thi khác. Tôi cho anh ta 6 phút để chuẩn bị trả lời vẫn câu hỏi trước, với lời cảnh báo rằng câu trả lời phải thể hiện được một sự hiểu biết nhất định về vật lý. Hết 5 phút anh ta vẫn chẳng viết được điều gì trên giấy. Tôi bèn hỏi anh ta có định đầu hàng hay không thì anh ta trả lời có rất nhiều phương án trả lời cho câu hỏi này, chỉ có điều đang phải lựa chon câu trả lời nào là hay nhất mà thôi. Tôi xin lỗi vì đã cắt ngang dòng suy nghĩ của anh ta và đề nghị anh ta cứ tiếp tục suy nghĩ.

Trò chơi của Lev D. Landau

Trò chơi của Lev D. Landau

 TRÒ CHƠI CỦA LANDAU

Nhà vật lý Nga nổi tiếng, giải thưởng Nobel về vật lý, viện sĩ Lev D. Landau trong thời gian đi xe hơi thường đề nghị những người cùng đi tham gia trò chơi nhanh do ông nghĩ ra. Đây là trò chơi với số đăng ký của các xe ôtô mà họ gặp trên đường. Vào thời đó, số đăng ký xe chỉ gồm hai số, mỗi số lại có hai chữ số. Trò chơi yêu cầu dùng các phép tính số học và các hàm sơ cấp để tạo ra một đăng thức giữa cặp chữ số thứ nhất và cặp chữ số thứ hai, mà không được hoán vị các chữ số giữa hai cặp, hoặc không được dùng một chữ số hai lần.

Ví dụ, đối với số đăng ký 24 - 31, ta có thể đưa ra một phương án như sau: 2.4 = 3+1. Đối với số đăng ký 25 - 31, việc tìm ra đẳng thức mà trò chơi yêu cầu, hơi phức tạp hơn một chút do phải dùng tới các số âm: 2 - 5 = - (3.1). Không hiếm trường hợp người chơi phải dùng tới cả hàm logarit! Ví dụ, đối với số đăng ký 32 - 22, ta có đẳng thức sau: 3-2 = log2 2, còn đối với số 75 - 33 thì đẳng thức cần tim phức tạp hơn: 

Những người chơi đôi khi cũng gặp những ví dụ rất khó. Giáo sư Kaganov, một học trò của Landau, có kể lại rằng bản thân Landau cũng gặp trường hợp mà chính ông cũng phải bó tay, đó là số đăng ký 75 - 65. (Tất nhiên, không nên nghĩ rằng Landau đã mất nhiều thì giờ và suy nghĩ thật nghiêm túc về bài toán này). Chúng tôi xin mách cho bạn: ví dụ trên có thể giải được bằng cách dùng giai thừa! Chắc bạn đã biết, giai thừa của một số tự nhiên n bằng tích tất cả các số tự nhiên liên tiếp bắt đầu từ 1 đến n: n!= 1.2.3...n. Giai thừa của 0 được định nghĩa bằng 1: 0!=1. Đắng thức này đôi khi cũng rất hữu ich trong trò chơi Landau. Ví dụ, đối với số đăng ký 49 - 02, ta có thể tim được đẳng thức sau: 

Và đây là những ví dụ rất khó: 59 - 58; 47 - 97: 47 - 73 và 27 37. Các bạn hãy thử sức mình với những cặp số đó xem sao. Còn nếu bạn muốn tổ chức trò chơi này với các bạn khác, thì bạn có thể dùng các số điện thoại (chỉ dùng hai cặp số cuối cùng trong sổ danh ba hoặc số sêri trên các tờ giấy bạc để làm các con số ngẫu nhiên.

PAUL DIRAC - Phản hạt (phản electron hay positron) và bài toán 3 người câu cá

PAUL DIRAC - Phản hạt (phản electron hay positron) và bài toán 3 người câu cá

Paul Dirac là nhà vật lí lý thuyết nổi tiếng người Anh, giải thưởng Nobel về vật lí năm mới 31 tuổi. Ông cũng là một trong số những người sáng lập môn cơ học lượng tử, một lí thuyết cùng với thuyết tương đối hẹp và thuyết tương đối rộng của Einstein tạo nên ba trụ cột của lâu đài vật lí hiện đại. Trong số những thành tựu vĩ đại của ông, có lẽ ấn tượng nhất là tiên đoán sự tồn tại của các phản hạt, mà cụ thể là phản electron hay positron. Trước hết, chúng ta hãy nói qua về con đường dẫn Dirac tới tiên đoán này.

Paul Adrien Maurice Dirac, nhà vật lý thiên tài hàng đầu ở thế kỷ 20 tầm cỡ Einstein.

Hồi đó Dirac đã lập được phương trình mô tả hành trạng của electron, trong đó có tính đến các hiệu ứng của thuyết tương đối. Phương trình này đã giải thích được một cách tuyệt vời một loạt các sự kiện thực nghiệm, nhưng ông phát hiện thấy có một điều hơi "lạ", đó là một phần các nghiệm của phương trình đó lại ứng với các giá trị năng lượng âm. Phải làm gì với các nghiệm này đây? Vứt bỏ chúng hay cố gắng làm sáng tỏ ý nghĩa vật lí còn ẩn giấu trong đó? Đối với Dirac câu trả lời đã là rõ ràng. Chúng tôi xin trích ra đây lời phát biểu của ông trong một bài giảng thực ra là để kỉ niệm Einstein cùng với thuyết tương đối, nhưng cũng rất thích hợp cho chính Dirac: "Bất kì ai hiểu sự hài hoà sâu xa liên hệ những hiện tượng tự nhiên và những nguyên lí toán học tổng quát đều phải cảm thấy rằng nếu một lí thuyết đẹp đẽ và tao nhã như lí thuyết của Einstein thì về căn bản nó nhất thiết phải là đúng đắn". Và quả thật ông đã đưa ra một giả thuyết độc đáo và táo bạo cho rằng các nghiệm tưởng như không có ý nghĩa vật lí trong phương trình của ông thực ra là những nghiệm mô tả một hạt sơ cấp mà hồi đó còn chưa ai biết. Hạt này hầu như giống hệt electron nhưng điện tích của nó có dấu ngược lại (tức là bằng +e). Đó chính là tiên đoán hạt positron mà ta nói ở trên. Và chỉ trong năm tiếp sau (1932) hạt này đã được phát hiện thấy trong tia vũ trụ.